ارز ذخیره یا اندوخته ارزی چیست

ارز ذخیره یا اندوخته ارزی (به انگلیسی:reserve currency یا anchor currency) ارز خارجی است که در مقادیر قابل توجهی توسط بانک‌های مرکزی یا سایر مقامات مالی به عنوان بخشی از ذخیره‌های ارزی آنها نگهداری می‌شود. اندوخته ارزی می‌تواند در معاملات بین‌المللی، سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی، پشتوانه‌ای برای ارزش ارز ملی و تمام جنبه‌های اقتصاد جهانی استفاده شود. اندوخته ارزی اغلب به عنوان یک ارز پر مبادله و ایمن در نظر گرفته می‌شود.

پوند استرلینگ بریتانیا در قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم اندوخته ارزی اصلی بسیاری از نقاط جهان بود. در اواسط قرن بیستم، دلار ایالات متحده به اندوخته ارزی غالب جهان تبدیل شد.

ارز ذخیره چیست؟

ارز ذخیره یک ارز خارجی یا فلز گران‌بها است که به مقدار قابل توجه توسط دولت‌ها، بانک‌های مرکزی و دیگر مراجع پولی نگهداری می‌شود. ارز ذخیره برای مشارکت در اقتصاد جهانی از جمله تراکنشات بین‌المللی یا سرمایه‌گذاری‌ها استفاده می‌شود.
به طور کلی ارز ذخیره، ارزی است که:

عمق و نقدشوندگی کافی داشته باشد تا برای تراکنشات بین‌المللی قابل اتکا و کارآمد باشد.
به راحتی و آزادانه امکان تسعیر و تبادل آن با دیگر ارزها وجود داشته باشد.
بسیاری از مراجع پولی و نهادها آن را به مقدار قابل توجهی نگهداری کنند.
قبل از اواسط قرن بیستم بیشتر طلا و نقره به عنوان ذخیره استفاده می‌شدند. ذخیره‌های مدرن غالبا ارزهای خارجی قوی هستند که بسیاری از آن‌ها توسط صندوق بین المللی پول (IMF) به عنوان ارز ذخیره برگزیده و انتخاب می‌شوند.

از اواسط قرن بیستم دلار آمریکا به عنوان ارز ذخیره بین المللی برگزیده شد. با این حال از آن زمان ظهور اقتصادهای قوی در بسیاری از کشورها موجب پیدایش ارزهای ذخیره بین المللی دیگری شده‌اند.

عوامل کلیدی در انتخاب ارزها به عنوان ارز ذخیره

• اندازه اقتصاد کشوری که این ارز، ارز ملی آن کشور است
• اهمیت آن کشور در اقتصاد جهانی
• میزان آزادی بازارهای مالی در آن کشور
• قابلیت تبدیل یا تسعیر آن ارز
• اعمال یا عدم اعمال سیاست‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تثبیت نرخ مبادله برای ارز یادشده
• سیاست‌های اقتصاد کلان داخلی آن کشور

کشورهایی که در سال ۲۰۲۵ بیشترین ارز ذخیره خارجی را داشتند

ارز ذخیره چطور کار می‌کند

کشورها به چند دلیل ارز ذخیره را نگهداری می‌کنند. ارزهای ذخیره نشان دهنده قدرت کشور برای پرداخت بدهی خارجی، محافظت از ارز ملی و حتی تعیین رتبه‌بندی اعتباری دولتی (Sovereign Credit Ratings) هستند.

در تراکنشات خارجی بین دو کشور عموما به جای استفاده از ارز ملی آن کشورها از  ارز ذخیره استفاده می‌شو‌د. برای مثال در سال ۲۰۰۸ محققان دریافتند با اینکه تنها ۲۰ درصد از حجم تراکنشات بین المللی  کشورهای آسیایی شامل مبادلات با کشور آمریکا می‌شود، اما دلار در حجم عظیمی از این تراکنشات در حال استفاده است. در این تراکنشات بین‌ المللی از دلار به عنوان ارز ذخیره (که در سطح بین المللی پذیرفته شده است) به جای ارز محلی خود کشورهای انجام دهنده تراکنش استفاده می‌شود.

ارز ذخیره یا reserve currency بر سیاست‌های پولی و تجارت در سطح دنیا تاثیر می‌گذارد و همچنین سیاست‌های‌ پولی تاثیر شدیدی بر خود آن ارزها دارند.

اکثر اقتصادهای بزرگ که نرخ ارز شناور (floating exchange rate) دارند، از طریق خرید و فروش ارز ذخیره، مازاد عرضه و تقاضای خود را از بین می‌برند. برای مثال کشوری که قصد دارد ارزش ارز خود را بهبود بخشد، می‌تواند ارز ملی خود را به وسیله منابع ارز ذخیره خارجی خود بازخرید کند.

دلایل استفاده از سیستم نرخ ثابت ارز ازسوی کشورها ممکن است متفاوت باشد. در این نوع سیستم، عرضه و تقاضا می‌تواند ارزش ارز ملی کشور را افزایش یا کاهش دهد. برای مثال قوی شدن نسبی اقتصاد می‌تواند تقاضا برای آن ارز را افزایش دهد و به همین دلیل ارزش ارز آن کشور بیشتر شود.

کشورها به طور مداوم ارزهای ذخیره اصلی را زیرنظر دارند تا مطمئن شوند بر دارایی‌های ذخیره شده‌شان تاثیر منفی نداشته باشد. برای مثال زمانی که تورم در آمریکا افزایش چشم‌گیری داشته باشد، ارزش دلار تنزل پیدا می‌کند و در نتیجه ارزش آن به عنوان ارز ذخیره خارجی کاهش می‌یابد.

در نهایت این مسئله، مزایای سیاست‌های پولی را که توسط این ذخایر قابل دسترس است، محدود می‌کند و تنها مزیت کمی برای ارز کشوری که به عنوان ارز ذخیره در جهان استفاده می‌شود، خلق می‌کنند.

انواع ارزهای ذخیره

امروزه، دلار آمریکا تنها ارز ذخیره‌ای نیست که توسط صندوق بین المللی پول و دیگر سازمان‌ها تعیین شده باشد. ارزهای یورو، یوان (رنمینبی Renminbi) چین، ین ژاپن و پوند انگلیس بسته به اندازه اقتصادشان جزء ارزهای ذخیره محبوب هستند.
دلار استرالیا، دلار کانادا و فرانک سوئیس دیگر ارزهایی هستند که صندوق بین المللی پول به عنوان ارز ذخیره آنها را دنبال می‌کند.

ارز کشور چین در کنار دلار آمریکا به عنوان ارز ذخیره قرار گرفته چرا که این کشور از زمان بحران مالی سال ۲۰۰۸ یکی از بزرگ‌ترین نقش‌ها را در رشد اقتصادی جهانی داشته است. یوان چین در سال ۲۰۱۵ توسط صندوق بین المللی پول به عنوان ارز ذخیره برگزیده شد. با این حال یورو به دلیل اندازه اقتصادی اتحادیه اروپا همچنان در جایگاه دوم ارز ذخیره بعد از دلار آمریکا است.

میزان محبوبیت ارزهای ذخیره به ثبات و اعتبار آن‌ها بستگی دارد. برای مثال یوان چین هنوز به عنوان ارز ذخیره اصلی شناخته نمی‌شود چرا که نگرانی‌ها در مورد تنزل ارزش ناگهانی این ارز وجود دارند. یورو نیز پس از بحران مالی منطقه یورو در سال ۲۰۰۹ و بحران مهاجرتی سال ۲۰۱۶-۲۰۱۷ اروپا همین مشکل را داشت. این مشکلات منجر به بروز نگرانی در مورد نوسانات این ارز می‌شوند. به همین دلیل دلار آمریکا از آغاز قرن ۲۱ جایگاه خود به عنوان ارز ذخیره محبوب را حفظ کرده است.

برترین ارز ذخیره کدام است

صندوق بین‌المللی پول (آی‌ام‌اف / IMF)، نهاد مسئول نظارت بر سیستم پولی بین‌المللی، هشت ارز ذخیره اصلی را به رسمیت می‌شناسد:

دلار استرالیا (Australian dollar)
پوند استرلینگ بریتانیا (British pound sterling)
دلار کانادا (Canadian dollar)
رنمینبی چین (Chinese renminbi)
یورو (Euro)
ین ژاپن (Japanese yen)
فرانک سوئیس (Swiss franc)
دلار آمریکا (U.S. dollar)
دلار آمریکا رایج‌ترین ارز ذخیره است و ۵۹ درصد از ذخایر ارزی جهان را تشکیل می‌دهد. طبق آمار تیر ژوئیه ۲۰۲۳، چین با بیش از ۳ تریلیون دلار، بیشترین ذخایر ارزی گزارش‌شده را در میان کشورهای جهان دارد. ژاپن در رتبه دوم، حدود ۱٫۱ تریلیون دلار ذخیره ارزی دارد.

هند، روسیه، عربستان سعودی، سوئیس و تایوان نیز دارای ذخایر ارزی قابل توجهی هستند. ایالات متحده در حال حاضر حدود ۲۴۴ میلیارد دلار دارایی در مجموعه ذخایر خود دارد که شامل ۳۶ میلیارد دلار ارز خارجی است.

مزایا و معایب ارز ذخیره

ارزهای ذخیره فرصت‌ها و چالش‌های متعددی را برای کشورهای صادرکننده ایجاد می‌کنند، از کاهش هزینه‌های معاملات گرفته تا خطر ایجاد حباب‌های اقتصادی.

مزایای وضعیت ارز ذخیره

کاهش هزینه‌های معاملات: کشور صادرکننده ارز ذخیره از کاهش هزینه‌های تراکنش بهره‌مند می‌شود، زیرا هر دو طرف معامله از یک ارز استفاده می‌کنند که ارز خود آن کشور است.

کاهش ریسک نرخ ارز: این کشورها کمتر در معرض نوسانات نرخ ارز قرار می‌گیرند، به‌ویژه در مورد کالاهایی که اغلب به دلار قیمت‌گذاری و معامله می‌شوند.

هزینه‌های استقراض پایین‌تر: تقاضای بالا برای ارز ذخیره باعث کاهش بازده اوراق قرضه و در نتیجه کاهش هزینه‌های استقراض می‌شود.

انعطاف‌پذیری مالی: کشورهای صادرکننده می‌توانند با ارز داخلی خود وام بگیرند و نگرانی کمتری برای حفظ ارزش پول خود برای جلوگیری از نکول دارند.

معایب وضعیت ارز ذخیره

خطر ایجاد حباب‌های دارایی: هزینه‌های استقراض پایین ممکن است منجر به ولخرجی در بخش‌های عمومی و خصوصی شود و حباب‌های دارایی ایجاد کند.

افزایش بدهی دولت: سهولت استقراض می‌تواند به افزایش بدهی‌های دولتی منجر شود.

وابستگی متقابل اقتصادی:  رشد اقتصادی چین و سرمایه‌گذاری مازاد آن در دلار آمریکا، به ایالات متحده امکان داده تا با خیال راحت‌تری هزینه کند، زیرا همواره خریداری برای اوراق قرضه‌اش وجود دارد.

ریسک برای موسسات مالی ضعیف: عدم کنترل خروج ارز می‌تواند مؤسسات مالی ضعیف را در معرض خطر قرار دهد.

جذابیت برای فعالیت‌های غیرقانونی: ارزهای ذخیره، به‌ویژه دلار، اغلب در فعالیت‌های مجرمانه مورد استفاده قرار می‌گیرند.